رحمت و بر كافر و فاسق ، عذاب و نقمت است ( بر يكى زهر است ، بر ديگر شكر ) ( كُلًّا نُمِدُّ هؤُلاءِ وَ هَؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّكَ ) [ 1 ] . بنابر طريقهء شيخ رئيس و اتراب و اتباع او كه به جهات تجسم نفوس معتقد نيستند ، نحوهء عذاب و رحمت ، نسبت به نفوس محشور در قيامت و آخرت از قرارى است كه ذكر شد بدون آن كه نفس ، در ابدان متردد شود ، كما يقول به التناسخية . و اما بنابر معاد جسمانى و حشر نفوس در مقام حيوانى ، بيان كرديم كه حشر ، داراى مراتبى است ، مرتبهء اعلاى نفس و مقام تجرد تام آن ، محشور با ملائكه مقربان و يا مقام و مرتبهء مقدم بر مقامات ملائكه ، مثل نفوس كمّل از اهالى جنت ذات و صفات حق و مرتبهء دانى نفوس ، حشر به صور ابدان است ، ابدانى عين ابدان دنيوى . به اين معنا كه بدن محشور در قيامت ، همين بدن موجود در دنياست با حفظ تمايز بين بدن اخروى و دنيوى . و اگر جاهل مغرورى پافشارى كند و بگويد : بدن اخروى و بدن دنيوى به حسب ذات و ذاتيات و لوازم و عوارض وجودى متحدند ، به اين معنا كه تمام آثار مترتب بر بدن دنيوى ، بر بدن محشور در آخرت نيز مترتب مىباشد به اين نحو كه بين دنيا و آخرت اصلا فرقى نيست ، بايد با او اصلا مواجه نشد و از او فرار كرد ، چه آن كه به ضرورت كتاب و سنّت ، نشأت آخرت ، دار بقا و نشأت دنيا ، دار فنا و زوال ، و آخرت در طول دنيا و بهشت و دوزخ معاد نفوس ، نتيجهء اعمال و مترتب بر ثمرات و ارادات و داخل حجب سماوات و ارض است ، اگر چه طبيعت جهنم به طبيعت دنيا خيلى نزديك است و به منزلهء صورت دنيا و حقيقت شهوات است ، به همين مناسبت اهل معرفت گويند : « و لا خلاص لمن لم يكن أكثر همّه ( همّته ) الآخرة و أكثر فكره فى عالم النور . . . » . به اين معنا كه اگر كسى دنيا و لذائذ دنيا را وجههء همت و قبلهء مقصود خود